شعر كودك پس از انقلاب اسلامي

راه شعر جديدي كودك با تلاش كساني چون كيانوش و پروين دولت آبادي از قبل هموار شده بود و اعتلاي شعر نوي ايران بر اين همواري مي‌افزود. بنابراين طبيعي بود كه ديگر شاعران دوره دوم مانند ايرج ميرزا زبان به اندرزهاي پدرانه نگشايند و يا مانند عباس يميني شريف در اثارشان شعر سنگين را در كنار شعر سبك ننشانند.

با وقوع انقلاب اسلامي ايران اگرچه سيستم اداري و سازماني مراكز اقتصادي و فرهنگي تغيير محسوسي نكرد اما اين امكان براي بسياري از افراد فراهم شد كه با حضور در اين مراكز و استفاده از امكانات پديد آمده توانايي‌هاي خويش را عرضه بداند و با توسل و تمسك به انقلاب و نظام برخاسته از دامان انقلاب به ارائه آثار خويش بپردازند. از سوي يدگر رشد جمعيت و مهاجرت به شهرهاي كلان بازار تقاضاي محصولات فرهنگي را داغ تر كرد و معضلات اقتصاد كه موجب گران شدن همه چيز ازجمله كتاب شده بود توجه ناشران را به توليد آثار كودكان با تيراژهاي زياد و قيمت ارزان جلب نمود به طور طبيعي سيلي از آثار بد و خوب در نشر كودك به راه افتاد و در اين ميان بيتشرين سهم از آن دواير دولتي از جمله كانون پرورش فكري و انتشارات وابسته به آموزش و پرورش بود كه با پشتوانة بودجه‌هاي دولتي به نشر و توزيع آثار پرداختند. بنابراين برخي از شاعران نيز مانند نويسندگان يا بهره‌مندي از امكان چاپ و نشر و برخورداري از اعتماد مراكز دولتي به اين توفيق دست يافتند كه با آثارشان به عنوان چهره‌هاي مطرح در شعر كودك بدرخشند و اي بسا كه جوايز متعددي را نيز در جشنواره‌ها و انتخاب كتاب‌ها به دست آورند. و لذا شاعران دوره دوم از شعر جديد كودك به دو گروه با نام و بي نام تقسيم مي‌شوند. كساني كه آثار متعددي از آنها به چاپ رسيده است و كساني كه در مجلات و روزنامه‌ها به چاپ يك يا دو اثر مبادرت ورزيده‌اند. از مطرح‌ترين چهره‌هاي شعر جديد كودك افراد ذيل را مي‌توان نام برد:

مصطفي رحماندوست، شكوه قاسم نيا، افسانه شعبان نژاد، اسدالله شعباني، ناصر كشاورز، جعفر ابراهيمي «شاهد» افشين علاء، بيوك ملكي، جمال الدين اكرمي، عليرضا ميرزامحمد، محمد كاظم مزيناني. البته هستند شاعراني مانند قيصر امين پور كه با خلق منظومه‌هايي مانند «عصر عاشورا» به وادي شعر كودك گام نهاده باشند اما به عنوان شاعر كودكان مطرح نشده‌اند و بيشتر در شعر بزرگسالان گام زده‌اند.

 

مضامين شعر كودك پس از انقلاب اسلامي

همچنان كه گفتيم در شعر اين دوره مضامين متعددي را مي‌توان ديد كه برخي از آنها زاييده جريانات سياسي و اجتماعي – تقريباً- سه دهه پيش است و لذا در شعر شاعران دوره اول از اين مضامين خبري نيست. به طور كلي در بررسي اشعار دوره دوم موارد ذيل ديده مي‌شوند كه هر كدام را با ذكر نمونه‌اي نشان مي‌دهيم:

1- حيوانات

پرداختن به حيوانات اهلي، مانند مرغ و خروس و جوجه و گربه و برخي از حيوانات غيراهلي، مانند لاك پشت و خرگوش، از بارزترين وجوه شعر كودك در هر دو دوره است. اگرچه در شعر افواهي كودك نيز اين عناصر حضور درند اما در شعر جديد كودك به نحو بسيار آشكاري توجه شاعران به حيوانات معطوف شده است. در اين راه شاعران از هر حيواني كه بتواند به نوعي مورد توجه كودك قرار بگيرد سخن مي‌گويند. به عنوان مثال «حلزون» دستمايه خلق شعري با همين نام شده است:

حلزون آمده باز

مي‌زند بوسه بر آب

حلزون مي‌بيند

عكس خود را در آب[1]

 

2-گل‌ها و درخت‌ها

كم تر شعري را از اشعار شاعران كودك مي‌توان ديد كه در آن گل و درخت از انواع گوناگون وجود نداشته باشد. گويي گياهان و گل‌ها، مانند حيوانات، جزء‌ لاينكف شعر كودك محسوب مي‌شوند:

صبح بود و روي گل

باز هم كمي نم داشت

گل به روي گلبرگش

قطره‌هاي شبنم داشت...[2]

 

3- چهار فصل سال

پرداختن به هر يك از فصول سال مخصوصاً بهار (به خاطر زيبايي) و پاييز (به دليل تقارنش با شروع مدرسه‌ها) در آثار عموم شاعران دوره اول و دوم ديده مي‌شود. گاهي براي تصوير كردن كودكان چهار فصل، شاعري به خلق يك اثر مستقل دست يازيده است. مانند مجموعه شكوفه‌هاي برفي اثر افسانه شعبانژاد كه در آن براي هر فصل چند شعر گفته شده است و از بهار شروع و به زمستان ختم مي‌شود:

تو ميان دست‌هايت

سبدي شكوفه داري

سر راه خود دوباره

گل و سبزه مي‌گذاري...الخ

4- پدر و مادر

شاعران هر دو دوره به نقش پدر و مادر و تصوير رابطه عاطفي آنها با كودك پرداخته‌اند. اگر چه رنگ غالب اين اشعار علاقه طفل به پدر و مادر است اما گاهي از چشم كودك، فداكاري و خدمت مادر يا فقر و تلاش پدر مطرح مي‌شود:

با آمدنت

مادرجان

در اين بدنم

آمد جان ... الخ[3]

يا:

من مادري دارم كه او هست

هم مهربان و هم فداكار

مي‌بافد او با دست‌هايش

درخانه، قالي هاي بسيار...[4]

يا:

پدر، كفش مرا

قالبي ديگر زد

كت و شلوارش را

كرد با من همقد

*   *   *

من ولي مي‌ديدم

اشك در چشم پدر

با نگاهش مي‌گفت:

شرمگينم ز پسر.... الخ[5]

 

5- آموزگار

پاسداشت معلم و يادآوري از خدمات ارزنده او به همراه تصاويري از مهرورزي معلمانه در آثار شاعران هر دو دوره وجود دارد. به عنوان نمونه:

آموزگار مهربانم

اي مهر تو مهر خدايي

اي آنكه در جانم نهادي

مهر و اميد و روشنايي... الخ[6]

6- دبستان

كمتر شاعري را مي‌توان در حوزه شعر قديم و جديد كودك نشان داد كه به نوعي در آثار خويش به مدرسه و دبستان اشاره‌اي نكرده باشد يا مستقلاً براي اين بخش از زندگي كودك شعري نسروده باشد. نمونة زير يكي از صدها شعري است كه در آنها سام يا تصويري از مدرسه آمده است:

باز بر مي‌خيزم از جا

با صداي نرم باران

مي‌روم با دوستانم

شادمان سوي دبستان....[7]

يا:

رفتم زخانه بيرون

تا مدرسه دويدم

در زير برف و بوران

خورشيد را نديدم... الخ[8]

 

لازم به ذكر است كه بر خلاف دوره مكتب داري كه شاعران از زجر و ناراحتي اطفال در مكتب سخن مي گفتند،‌ بدون استثنا تمام شعرهاي مربوط به مدرسه در دهه‌هاي اخير با تصاوير شاد و علاقه كودكان به دبستان و كلاس توأم است.

7- خداوند

بسياري از شاعران دوره اول و دوم در اشعار خويش توجه كودك را به خالق جهان معطوف داشته‌اند و با برشمردن نعمت‌ها و خلايق او در آسمان و زمين اشعاري مناسب حال كودك سروده‌اند:

هر چيز اين دنياي زيبا

شعر خداوند بزرگ است

شعري كه هر مصراع و بيتش

مانند يك پند بزرگ است...[9]

يا:

خدايا، خدايا، تو خوبي تو خوبي

خدايا جهان را تو خوب آفريدي

بدي نيست در نفس هستي، خدايا

زمين و زمان را تو خوب آفريدي...[10]

 

8- شخصيت‌ها و مناسبت هاي ديني

اگر چه توجه به پيشوايان دين و شعائر مذهبي در دوره دوم از شعر جديد كودك از مضامين جديد اين دوره است و تعداد آنها نسبت به ديگر مضامين مطرح شده شايد از تعداد انگشتان دست تجاوز نكند اما به هر حال به عنوان يكي  از شاخصه‌هاي شعر شاعران دوره دوم به شمار مي‌رود. نمونه‌اي از اينگونه اشعار شعر زيباي بيوك ملكي با عنوان «آفتاب كوچه‌هاي شب» است كه در قالب نو سروده شده و به فاجعة شهادت امير مؤمنان علي عليه السلام پرداخته است. بخشي از آن را در پي مي‌آوريم:

در ميانه خانه‌ها

هر چه كودكان

انظار مي‌كشند

انتظارشان به سر نمي‌رسد

روشني ميانه خانه‌ها به خواب مي‌رود، ولي

چشم‌هاي بچه‌ها  در انتظار

تا مگر دوباره پر كند

خانه‌هاي سرد شهر را

مهربان علي (ع)[11]

از ميان شعائر آن چه بيش از همه مورد توجه شاعران است، «عاشورا» است، كه نمونه‌هاي متعددي از ياد كرد مراسم آن در آثار شاعران دوره دوم ديده مي‌شود. منظومة عصر عاشورا از قيصر امين پور به همين واقعه پرداخته است.

 

9- جبهه و جنگ

از مضامين جديدي است كه به خاطر وقوع جنگ هشت ساله ايران و عراق در شعر شاعران دوره دوم قرار گرفت. در اين شعرها اگر چه روح حماسه و اعتقاد به پيروزي و حقانيت دفاع مردم بيگناه ايران ديده مي‌وشد اما در جاي جاي آن به عوارض دلخراش جنگ چون ويراني و يتيم شدن كودكان و شهادت دلاور مردان ايران اشاره شده است:

برخيز تا در سنگر عشق

با هم سرود خون بخوانيم

با بانگ دشمن كوب تكبير

از خاك، دشمن را برانيم...[12]

يا:

عكس پسر او

در قابل قشنگ است

اما خودش الآن

در جبهه جنگ است ... الخ[13]

 

10- انقلاب

وقوع انقلاب اسلامي ايران به مثابه يك واقعه عظيم تاريخي و اجتماعي تأثير خود را بر همة وجوه زندگي مردم ايران. از جمله ادبيات تثبيت كرد. در اين ميان شعر كودك نيز از پرداختن به مضمون انقلاب غافل نماند. در اين اشعار به همراه ستايش از وقوع آن گاهي حوادث مهم نيز به تصوير درآمده است. در يك شعر شاعر انقلاب را به گل و جشن و آب و باغ تشبيه مي‌كند و در شعري ديگر، از يادمان فاجعة ميدان ژاله به عنوان يكي از مهمترين وقايع اوان انقلاب اسلامي ياد مي‌نمايد. از هر نمونه بخشي را در پي مي‌آوريم:

انقلاب يعني گل

در خيال پروانه

نور و گرمي و شادي

در ميان هر خانه... الخ[14]

يا:

آن روز باران گلوله

باريد بر ميدان ژاله

پرپر شد از صدها گلوله

صدها گل زيباي لاله...[15]

به غير از اين مضامين دهگانه كه تقريباً اصلي‌ترين موضوعات مورد توجه شاعران در دوره جديد شعر كودك تلقي مي‌شود، صدها موضوع و مسئله ديگر را در ميان اشعار شاعران كودك مي‌توان يافت از قبيل زندگي، شب و روز، كوه، شعر، ماه و ستاره، روستا، اتحاد و...

 

محمدحسين فرزاد
سپيده تيموري

 

 

[1] - مجموعة من غنچه شدم

[2] - مجموعه خوش به حال ماهي‌ها

[3] - مجموعه من غنچه شدم

[4] - مجموعه خوش به حال ماهي ها

[5] - مجموعه باغ سبز شعر ما

[6] - مجموعه باغ سبز شعر ما

[7] - مجموعه شكوفه‌هاي برفي

[8] - قصه بنفشه

[9] - مجموعه باغ سبز شعر ما

[10] - بچه‌هاي جهان

[11] - پشت يك لبخند

[12] - باغ سبز شعرها

[13] - يك عالم پروانه

[14] - من غنچه شدم

[15] - باغ سبز شعرها

نوشته شده توسط هیئت تحریریه در چهارشنبه نوزدهم خرداد ۱۳۸۹ |