● سال شمار زندگی
▪ ۱۲۹۷ قمری: در تهران به دنیا آمد.
▪ ۱۳۰۷ قمری: فراگیری علوم دینی را در مدرسه‌ی شیخ غلام‌حسن بروجردی آغاز کرد.
▪ ۱۳۱۷ قمری: آموزش‌های خود را نزد حاج شیخ هادی نجم‌آبادی کامل کرد.
▪ ۱۳۲۰ قمری: دوره‌ی آموزشی مدرسه‌ی علوم سیاسی را به پایان رساند.
▪ ۱۳۲۱ قمری: کار رسمی خود را به عنوان منشی سفارت ایران در بالکان آغاز کرد.
▪ ۱۳۲۳ قمری: به ایران بازگشت.
▪ ۱۳۲۴ قمری: به کارهای اداری مربوط به راه‌سازی در خراسان گماشته شد.
▪ ۱۳۲۵ قمری: در روزنامه‌ی صوراسرافیل به کار طنزنویسی سیاسی پرداخت.
▪ ۱۳۲۶ قمری: دفتر روزنامه‌ی صوراسرافیل بسته شد و دهخدا به اروپا رفت.
▪ ۱۳۲۷ قمری: چند شماره از روزنامه‌ی صوراسرافیل را در پاریس منتشر کرد.
▪ ۱۳۲۷ قمری: چند شماره از هفته‌نامه‌ی سروش را در ترکیه منتشر کرد.
▪ ۱۳۲۸ قمری: به نمایندگی مجلس شورای ملی برگزیده شد.
▪ ۱۳۳۴ قمری: در جریان جنگ جهانی اول، به میان ایل بختیاری رفت و لغت‌نامه را پی‌ریزی کرد.
▪ ۱۳۳۲ خورشیدی: در دولت ملی دکتر محمد مصدق به عنوان ریاست شواری سلطنت برگزیده شد.
▪ ۱۳۳۲ خورشیدی: پس از کودتای ۲۸ مرداد به دادستانی حکومت نظامی فراخوانده شد.
▪ ۱۳۳۴ خورشیدی: روز دوشنبه هفتم اسفندماه،هنگام غروب خورشید، چشم از جهان فروبست.
● در راه آزادی

مبارزه‌های سیاسی دهخدا، که بیش‌تر با زبان قلم بود، با بازگشت او به ایران و بنیان‌گذاری روزنامه‌ی صوراسرافیل به کوشش میرزاجهانگیرخان شیرازی، آغاز شد.

دهخدا پس از جنگ جهانی اول و روی کار آمدن رضاخان از کار سیاسی کناره گرفت و به کار گردآوری لغت روی‌آورد. اما با اوج گرفتن جنبش ملی کردن نفت و آغاز نخست وزیری دکتر محمد مصدق باردیگر به گفتمان سیاسی روی آورد و در گفت و گویی که رادیو ایران به او انجام داد، مصدق را نابغه‌ی شرق خواند. او مقاله‌هایی در دفاع از دولت مصدق در روزنامه‌ها منتشر کرد و مردم را به پشتیبانی از دولت مصدق فراخواند. آتش پر فروغ و گرمی‌بخش وطن‌پرستی دهخدا باردیگر چنان افروخته شده بود که برای پشتیبانی از دولت مصدق به سرودن شعر حماسی ;گیرید همه از دل و جان راه مصدق"، نیز روی آورد:
ای مردم آزاده کجایید کجایید
آزادگی افسرد بیایید بیایید
در قصه و تاریخ چو آزاده بخوانید
مقصود از آزاده شمایید شمایید
بی‌شبه شما روشنی چشم جهانید
در چشمه‌ی خورشید شما نور و ضیایید
با چاره‌گری و خرد خویش به هر درد
بر مشرق رنجور دوایید دوایید
بسیار مفاخر پدرانتان و شما راست
کوشید که یک لخت بر آن‌ها بفزایید
بنمود مصدقتان آن نعمت و قدرت
کاندر کفتان هست از آن سر مگرایید
گیرید همه از دل و جان راه مصدق
زین ره درآیید اگر مرد خدایید
همین پشتیبانی‌ها از دولت مصدق و یاران نزدیک او چون دکتر فاطمی باعث شد حقوقی را که مجلس برای همه‌ی عمر او تصویب کرده بود، قطع کنند. خود او در این باره گفته است:" نان بخور و نمیری که مجلس‌های قبل برای تا آخر عمر من و بازماندگان من تعیین کرده بودند، حالا به گناه آن که گفته‌ام که او در دو جمعیت بین‌المللی(شورای امنیت و دادگاه بین‌المللی لاهه) حقانیت ما را در امر نفت به اثبات رسانید، یعنی دکتر محمد مصدق، در خور حبس و تبعبد نیست، بریدند. عیب ندارد از گرسنگی مردن من، تاج افتخار دیگری است که به من داده‌می‌شود."
● دستاوردهای علمی
لغت‌نامه‌ی دهخدا بزرگ‌ترین دستاورد علمی علامه دهخدا است. او طی ۴۵ سال کوشش پی‌گیر توانست بیش از ۳ میلیون برگه از نوشته‌های استادان ادب فارسی و عربی، لغت‌نامه‌های چاپ و خطی، کتاب‌های تاریخ و جغرافیا، پزشکی، اخترشناسی، ریاضی، فلسفه، فقه و بسیاری دیگر فراهم آورد. هم‌چنین طی این کوشش پی‌گیر برای فراهم کردن لغت‌نامه، به تصحیح برخی از کتاب‌هایی که از آن‌ها بهره می‌برد نیز روی آورد که برخی از آن‌ها به چاپ رسده و برخی هنوز چاپ نشده است.
با این همه، لغت‌نامه مهم‌ترین دستاورد علمی دهخدا به شمار می‌آید. دهخدا هنگامی که در جریان جنگ جهانی اول در یکی از روستاهای چهارمحال و بختیاری به سر می‌برد، به فکر نگارش چنین اثری افتاد. او در آن گوشه‌ی تنهایی در پی کتاب بود تا مونس تنهایی‌اش باشد و در آن‌جا تنها به لاروس کوچک دست یافت. به‌ناچار کار پژوهشی خود را با همان لاروس کوچک آغاز کرد و برابرهای فارسی بسیاری از آن واژه‌های فرانسوی را پیدا کرد و نوشت. پس از بازگشت از چهارمحال و بختیاری به سال ۱۲۹۷ خورشیدی جست و جو برای گردآوری لغت را آغاز کرد.
● فهرست آثار
۱) امثال و حکم
گنجینه‌ای از مثل‌ها و سخنان حکمت‌آمیز است که دهخدا آن‌ها را طی جست و جو برای لغت گردآورد و به پیشنهاد اعتمادالدوله قراگوزلو، وزیر معارف، در چهار جلد طی سال‌های ۱۳۱۱-۱۳۰۸ خورشیدی به چاپ رسید و مورد توجه فرهنگ‌دوستان قرار گرفت.
۲) ترجمه‌ی عظمت و انحطاط رومیان
این اثر نوشته‌ی مونتسکیو است و دهخدا در جوانی آن را ترجمه کرد. این اثر هنوز به چاپ نرسیده است.
۳) ترجمه‌ی روح‌القوانین
Avantgrade-mag.blogfa.com آوانگارد | پرونده | دهخدا

این اثر نوشته‌ی مونتسکیو است و دهخدا در جوانی آن را ترجمه کرد. این اثر هنوز به چاپ نرسیده است.
۴) فرهنگ فرانسه به فارسی
گنجینه‌ای از واژه‌های علمی، ادبی، تاریخی، جغرافیایی و پزشکی زبان فرانسه با برابرهای فارسی که دهخدا از آغاز جوانی تا روزهای پایانی عمر به گردآوری آن‌ها پرداخت. با این همه، هنوز به چاپ نرسیده است.
۵) ابوریحان بیرونی
زندگی‌نامه‌‌ای که در جریان جشن هزاره‌ی ابوریحان به جای ۵ شماره‌از مجله‌ی آموزش و پرورش از انتشارات اداره‌ی کل نگارش وزارت فرهنگ در مهرماه ۱۳۲۴ منتشر شد و سپس به همان صورت در لغت‌نامه نیز چاپ شد.
۶) تعلیقات بر دیوان ناصرخسرو
دیوان قصیده‌ها و قطعه‌های ناصرخسرو به پیوست روشنایی‌نامه و سعادت‌نامه، با تصحیح سیدنصرالله تقوی، تعلیقات مجتبی مینوی، مقدمه‌ی سیدحسن تقی‌زاده و یاداشت‌ها‌ی دهخدا در تصحیح شعرها و برخی نکته‌ها و مقدمه‌ای از ایشان در سال‌های ۱۳۰۷-۱۳۰۴ به چاپ رسید.
۷) تصحیح دیوان سیدحسن غزنوی
دیوان سیدحسن غزنوی، با لقب اشرف، به کوشش مدرس رضوی در سال ۱۳۲۸ به چاپ رسید. سپس یاداشت‌های دهخدا و استاد فروزانفر پیرامون تصحیح آن اثر در پایان آن کتاب جای داده شد.
۸) تصحیح دیوان حافظ
دهخدا دیوان چاپ خلخالی(۱۳۶۰ خورشیدی) و دیوان علامه قزوینی(۱۳۲۰ خورشیدی) را پس از انتشار تصحیح کرد که یاداشت‌های ایشان در مجله‌ی دانش سال دوم شماره‌ی هشتم به کوشش محمد معین به چاپ رسیده است.
۹) تصحیح دیوان منوچهری
یاداشت‌ها دهخدا در این باره هنوز به چاپ نرسیده است.
۱۰) تصحیح دیوان فرخی
یاداشت‌ها دهخدا در این باره هنوز به چاپ نرسیده است.
۱۱) تصحیح دیوان مسعود سعد
یاداشت‌ها دهخدا در این باره هنوز به چاپ نرسیده است.
۱۲) تصحیح دیوان سوزنی
یاداشت‌ها دهخدا در این باره هنوز به چاپ نرسیده است.
۱۳) تصحیح لفت فرس اسدی
بخشی از یاداشت‌ها در مجله‌ی یغما و برخی در مجله‌ی دانش به چاپ رسیده است.
۱۴) تصحیح صحاح‌الفرس
یاداشت‌های دهخدا را عبدالعلی طاعتی، که تصحیح این اثر را به عنوان پایان‌نامه‌ی خود برگزیده بودند، در کتاب خود آورده‌اند.
۱۵) تصحیح دیوان ابن‌یمین
این اثر به چاپ رسیده است.
۱۶) تصحیح یوسف و زلیخا
یاداشت‌ها دهخدا در این باره هنوز به چاپ نرسیده است.
۱۷) مجموعه مقاله‌ها
مقاله‌های سیاسی با نام چرند و پرند و سرمقاله‌های صوراسرافیل و روزنامه‌ی سروش و چند مقاله در روزنامه‌های آفتاب، مجلس، پیکار، ایران و شوری از دهخدا چاپ شده است. مجموعه‌ی چرند و پرند به کوشش سعید نفیسی در شاهکارهای نثر فارسی معاصر در سال ۱۳۳۰ به چاپ رسیده است.
۱۸) پندها و کلمات قصار
گنجینه‌ای از جمله‌های کوتاه از مفاهیم فلسفی و اخلاقی که به چاپ نرسیده است.
۱۹) دیوان دهخدا
گنجینه‌ای از شعرهایی به سبک کهن و نو با موضوع‌های جدی و فکاهی که قطعه‌ی یادآر ز شمع مرده یاد آر، مشهورترین آن‌هاست.
۲۰) لغت‌نامه
شناخته‌شده‌ترین اثر دهخدا که در ۱۵ جلد به چاپ رسیده است.

استاد علی‌اکبر دهخدا از خبره‌ترین‌وفعال‌ترین‌ استادان‌ادبیات‌فارسی‌در روزگار معاصر است‌که‌بزرگترین‌خدمت‌ رابه‌زبان‌ فارسی‌در این‌دوران‌انجام‌داد.دهخدا علاوه‌بر اینکه‌دانشمند و محقق‌بزرگی‌ بود مبارز جدی‌و کوشایی‌نیز در انقلاب‌مشروطه‌محسوب‌می‌شد. او مبارزه‌را نیز از راه‌نوشتن‌ادامه‌می‌داد و مطالب‌خود علیه‌ رژیم‌مستبد قاجار را در روزنامه‌"صور اسرافیل‌" که‌از روزنامه‌های‌پرفروش‌و مطرح‌آن‌زمان‌بود چاپ‌ می‌کرد.
لغت‌نامه‌که‌بزرگترین‌و مهمترین‌اثر دهخدا محسوب‌می‌شود ۴۵ تا ۵۰ سال‌از وقت‌دهخدا را گرفت‌. یعنی‌سالها بیش‌از آنچه‌ حکیم‌ابوالقاسم‌فردوسی‌صرف‌شاهنامه‌خود کرد. لغت‌نامه‌نه‌تنها گنجینه‌یی‌ گرانبها برای‌زبان‌فارسی‌است‌، بلکه‌معانی‌و تفسیرات‌و شروح‌تاریخی‌بسیاری‌ از کلمات‌عربی‌را نیز داراست‌.
علی‌اکبر دهخدا در حدود سال‌۱۲۹۷ هـ. ق‌)۱۲۵۷ خورشیدی‌( در تهران‌متولد شد. اگرچه‌اصلیت‌او قزوینی‌ بود ولی‌پدرش‌خانباباخان‌که‌از ملاکان‌متوسط‌قزوین‌بود، پیش‌از ولادت‌وی‌ از قزوین‌به‌تهران‌آمد و در این‌شهر اقامت‌گزید. هنگامی‌که‌او ده‌ساله‌ بود. پدرش‌فوت‌شد و فردی‌به‌نام‌میرزا یوسف‌خان‌قیم‌او شد. دو سال‌بعد میرزا یوسف‌خان‌نیز درگذشت‌و اموال‌پدر دهخدا هم‌به‌فرزندان‌میرزا یوسف‌ خان‌رسید.
در آن‌زمان‌یکی‌از فضلای‌عصر به‌نام‌شیخ‌ غلامحسین‌بروجردی‌که‌از دوستان‌خانوادگی‌آنها بود کار تدریس‌دهخدا را به‌ عهده‌گرفت‌و دهخدا تحصیلات‌قدیمی‌را در کنار او آموخت‌. وی‌حجره‌یی‌در مدرسه‌حاج‌شیخ‌هادی‌)در خیابان‌حاج‌شیخ‌هادی‌( داشت‌، وی‌مردی‌مجرد بود و به‌تدریس‌زبان‌عربی‌و علوم‌دینی‌مشغول‌بود. استاد دهخدا غالباص اظهار می‌ کردند که‌هر چه‌دارند، بر اثر تعلیم‌آن‌بزرگمرد بوده‌است‌. بعدها که‌مدرسه‌ سیاسی‌در تهران‌افتتاح‌شد، دهخدا در آن‌مدرسه‌مشغول‌تحصیل‌شد و با مبانی‌ علوم‌جدید و زبان‌فرانسوی‌آشنا شد.معلم‌ادبیات‌فارسی‌آن‌مدرسه‌محمد حسین‌ فروغی‌موؤسس‌روزنامه‌تربیت‌و پدر ذکاءالملک‌فروغی‌بود، آن‌مرحوم‌گاه‌ تدریس‌ادبیات‌کلاس‌را به‌عهده‌دهخدا می‌گذاشت‌. چون‌منزل‌دهخدا در جوار منزل‌مرحوم‌آیه‌الله‌حاج‌شیخ‌هادی‌نجم‌آبادی‌بود، وی‌از این‌حسن‌جوار استفاده‌کامل‌می‌برد و با وجود صغر سن‌مانند اشخاص‌سالخورده‌از محضر آن‌ بزرگوار بهره‌مند می‌گشت‌. در همین‌ایام‌به‌تحصیل‌زبان‌فرانسه‌پرداخت‌و پس‌از درس‌خواندن‌در آن‌مدرسه‌به‌خدمت‌وزارت‌امور خارجه‌در آمد. بعداص در سال‌۱۲۸۱ هنگامی‌که‌۲۴ سال‌داشت‌معاون‌الدوله‌غفاری‌که‌به‌وزیر مختاری‌ ایران‌در کشورهای‌بالکان‌منصوب‌شده‌بود، دهخدا را با خود به‌اروپا برد، و استاد حدود دو سال‌و نیم‌در اروپا و بیشتر در وین‌پایتخت‌اتریش‌اقامت‌داشت‌، و در آنجا زبان‌فرانسه‌و معلومات‌جدید را تکمیل‌کرد.
همان‌گونه‌که‌پیداست‌لغت‌نامه‌مهمترین‌و اساسی‌ترین‌اثر دهخدا و حتی‌شاید همه‌نویسندگان‌معاصر است‌و بیشتر شهرت‌و احترامی‌که‌دهخدا داراست‌ به‌خاطر لغتنامه‌اوست‌. بنا به‌باور بسیاری‌چنین‌کار بزرگ‌و چنین‌سرمایه‌ گذاری‌عظیمی‌برای‌زبان‌فارسی‌را به‌غیر از دهخدا تنها فردوسی‌انجام‌داده‌ بود. تالیف‌لغت‌نامه‌دهخدا تاثیر بزرگی‌ در پایداری‌و جاودانگی‌زبان‌فارسی‌ گذاشت‌. امروز در ایران‌به‌هر کتابخانه‌یی‌که‌برویم‌از میزان‌مراجعانی‌که‌ در جست‌وجوی‌معنای‌کلمه‌یی‌یا مطلبی‌علمی‌مجلدات‌لغت‌نامه‌دهخدا را ورق‌ می‌زنند می‌توانیم‌براحتی‌ارزش‌و اهمیت‌این‌کتاب‌را درک‌کنیم‌.
همه‌لغات‌فارسی‌و نام‌شهرها و روستاها و کلمات‌علمی‌ و اشخاص‌بزرگ‌و حتی‌لغات‌عربی‌را می‌توان‌در لغت‌نامه‌دهخدا یافت‌. در جلوی‌هر کلمه‌یی‌، معنای‌لغوی‌کلمه‌، موارد استعمال‌آن‌، طرز تلفظ‌صحیح‌آن‌، اشعاری‌با آن‌و بسیاری‌اطلاعات‌دیگر درباره‌آن‌قرار دارد. لغت‌نامه‌دهخدا هم‌دایره‌المعارف‌است‌و هم‌کتاب‌مرجع‌علم‌های‌گوناگون‌و هم‌لغت‌نامه‌. وجود این‌کتاب‌در هر خانه‌یا کتابخانه‌یا جای‌دیگری‌نعمتی‌بزرگ‌محسوب‌می‌ شود.
لغت‌نامه‌که‌دهخدا پنجاه‌سال‌یعنی‌بیشتر عمر خود را صرف‌آن‌کرد از پایه‌سه‌چهار میلیون‌فیشی‌تالیف‌شده‌است‌که‌دهخدا شب‌و روز به‌جمع‌آوری‌آنها مشغول‌بود. به‌گفته‌خود او و نزدیکانش‌او هیچ‌ روزی‌از کار فیش‌برداری‌برای‌لغت‌نامه‌غافل‌نشد مگر دو روز به‌خاطر فوت‌ مادرش‌و دو روز به‌خاطر بیماری‌سختی‌که‌داشت‌.
فکر ایجاد لغت‌نامه‌یی‌جامع‌که‌هم‌معنای‌همه‌لغات‌فارسی‌را داشته‌باشد و هم‌ اطلاعات‌لازم‌درباره‌همه‌چیز را به‌خواننده‌بدهد از همان‌زمانی‌که‌دهخدا در یکی‌از قرای‌بختیاری‌منزوی‌بود در ذهنش‌خطور کرده‌بود. آن‌طور که‌ آگاهان‌نوشته‌اند وی‌چند میلیون‌فیش‌از روی‌متون‌معتبر استادان‌نظم‌و نثر فارسی‌و عربی‌، لغت‌نامه‌های‌چاپی‌و خطی‌، کتب‌تاریخ‌و جغرافیا، طب‌، ریاضی‌، هندسه‌، هیات‌، حکمت‌، کلام‌، فقه‌و... فراهم‌آورده‌بود. البته‌نقل‌ می‌کنند که‌او بیشتر یادداشت‌ها را از روی‌ذهن‌خود می‌نوشته‌است‌. خود وی‌ در یکی‌از یادداشتهای‌پراکنده‌اش‌برای‌لغت‌نامه‌می‌نویسد:«همه‌لغات‌ فارسی‌زبانان‌تا کنون‌احیا و در جایی‌جمع‌آوری‌نشده‌، مقداری‌از لغات‌ مستعمل‌در لغت‌نامه‌ها در کتب‌خصوصا در شعر، گرد آمده‌است‌که‌ما آنها را در اینجا نقل‌کرده‌ایم‌. ولی‌از سوی‌دیگر هزاران‌لغت‌فارسی‌و غیر فارسی‌در تداول‌به‌کار می‌رود که‌تا کنون‌کسی‌آنها را گرد نیاورده‌و اگر گرد آورده‌ به‌چاپ‌نرسانیده‌است‌. ما بسیاری‌از این‌لغات‌را بتدریج‌از حافظه‌نقل‌و سپس‌آنها را الفبایی‌کرده‌ایم‌. ولی‌باید دانست‌که‌برای‌به‌خاطر آوردن‌چند ده‌هزار کلمه‌و الفبایی‌کردن‌آن‌عمر هفت‌کرکس‌می‌باید... و این‌کار بی‌ هیچ‌فصل‌و قطعی‌، بیرون‌از بیماری‌صعب‌چند روزه‌و دو روز رحلت‌مادرم‌رحمه‌ الله‌علیها که‌این‌شغل‌تعطیل‌شد و دقایقی‌چند که‌برای‌ضروریات‌حیات‌

در روز، و می‌توانم‌گفت‌که‌بسیار شبها نیز، در خواب‌و در میان‌نوم‌و یقظه‌در این‌کار بودم‌. چه‌بارها که‌در شب‌از بستر بر می‌خاستم‌و پلیته‌می‌کردم‌و چیز می‌نوشتم‌.»
دهخدا در سال‌۱۳۲۴ هجری‌شمسی‌میلیونها فیشی‌را که‌در تهیه‌لغت‌نامه‌فراهم‌کرده‌بود توسط‌مجلس‌شورای‌ملی‌به‌ ملت‌ایران‌هدیه‌کردومجلس‌نیز قانونی‌را تصویب‌کرد که‌این‌میراث‌عظیم‌چاپ‌ شود و موسسه‌یی‌نیز به‌نام‌لغت‌نامه‌دهخدا برای‌مدیریت‌کار چاپ‌لغت‌نامه‌ و ادامه‌راه‌دهخدا تاسیس‌شود. مدتی‌بعد از تصویب‌طرح‌چاپ‌لغت‌نامه‌در مجلس‌شورای‌ملی‌دهخدا فوت‌کرد و از آن‌زمان‌به‌بعد کار هماهنگی‌و مدیریت‌ لغت‌نامه‌به‌وصیت‌خود دهخدا به‌عهده‌دکتر محمد معین‌واگذار شد. او که‌خود فردی‌فرهیخته‌بود و در ادبیات‌فارسی‌تبحر فراوان‌داشت‌و کتاب‌فرهنگ‌فارسی‌ شش‌جلدی‌معین‌از آثار گرانبهای‌اوست‌به‌خوبی‌از عهده‌ادامه‌این‌کار خطیر بر آمد. پس‌از فوت‌دکتر معین‌نیز این‌کار به‌وسیله‌دکتر سید جعفر شهیدی‌و ابوالحسن‌شعرائی‌و دکتر دبیر سیاقی‌و دیگران‌دنبال‌شد و به‌پایان‌رسید.
تا زمانی‌که‌دهخدا زنده‌بود چهار هزار و دویست‌صفحه‌ از لغت‌نامه‌تهیه‌شده‌بود در حالی‌که‌لغت‌نامه‌یی‌که‌امروز وجود دارد در پنجاه‌جلد و بیست‌و شش‌هزار صفحه‌به‌چاپ‌رسیده‌است‌. همچنین‌بتازگی‌سی‌ دی‌لغت‌نامه‌دهخدا نیز توسط‌موسسه‌دهخدا که‌زیرمجموعه‌دانشکده‌ادبیات‌ دانشگاه‌تهران‌است‌تولید و عرضه‌شده‌است‌. به‌علت‌ارزش‌فرهنگی‌و علمی‌ لغت‌نامه‌و نقش‌خطیر آن‌در زبان‌فارسی‌از تولید و عرضه‌سی‌دی‌یا کتاب‌ لغت‌نامه‌دهخدا توسط‌شرکت‌ها و اداره‌های‌دیگر جلوگیری‌می‌شود. همچنین‌ بتازگی‌مجلس‌در حال‌بررسی‌این‌طرح‌است‌که‌کتاب‌لغت‌نامه‌را از قانون‌ حقوق‌مصنفان‌مجزا نگه‌دارد زیرا بر اساس‌این‌قانون‌هر کتابی‌پس‌از گذشتن‌ سی‌سال‌از زمان‌چاپش‌قابل‌چاپ‌شدن‌توسط‌هر چاپخانه‌یی‌است‌. اما به‌خاطر وضعیت‌خاص‌لغت‌نامه‌دهخدا قرار است‌قانونی‌تصویب‌شود که‌بر اساس‌آن‌به‌ جز موسسه‌دهخدا هیچ‌موسسه‌دیگری‌نتواند دست‌به‌تولید و توزیع‌کتاب‌یا سی‌ دی‌لغت‌نامه‌دهخدا بزند.
سایر آثار دهخدا
به‌غیر از لغت‌نامه‌که‌بزرگترین‌و پر ارزش‌ترین‌اثر دهخدا است‌وی‌کتاب‌های‌دیگری‌را نیز تالیف‌کرده‌است‌. با ارزش‌ترین‌کتاب‌ دهخدا پس‌از لغت‌نامه‌کتاب‌«امثال‌و حکم‌» است‌. کتاب‌امثال‌و حکم‌کتابی‌ است‌که‌در آن‌همه‌ضرب‌المثل‌ها و
حکمت‌ها و آیات‌ قرآن‌و اشعار و اخبار و احادیثی‌که‌در زبان‌فارسی‌مصطلح‌هستند جمع‌آوری‌ شده‌اند. دهخدا خود نقل‌می‌کرد که‌در کودکی‌شبی‌بالای‌بام‌خوابیده‌بود و درباره‌یکی‌از مثلهای‌متداول‌در زبان‌فارسی‌می‌اندیشید، از اسم‌«مثل‌» آگاه‌نبود، همین‌قدر درک‌می‌کرد آن‌جمله‌از نوع‌کلمات‌و لغات‌معمول‌ نیست‌. قلم‌برداشت‌و چند تا از آن‌نوع‌یادداشت‌کرد. این‌نخستین‌قدمی‌بود که‌در راه‌تدوین‌امثال‌و لغات‌پارسی‌برداشت‌.

زندگی و شخصیت دهخدا
استاد علی اکبر دهخدا از خبره ترین و فعال ترین استادان ادبیات فارسی در روزگار معاصر است که بزرگترین خدمت به زبان فارسی در این دوران را انجام داده. لغت نامه بزرگ دهخدا که در بیش از پنجاه جلد به چاپ رسیده است و شامل همه لغات زبان فارسی با معنای دقیق و اشعار و اطلاعاتی درباره آنهاست و کتاب امثال و حکم که شامل
همه ضرب المثل ها و احادیث و حکمت ها در زبان فارسی است خود به تنهایی نشان دهنده دانش و شخصیت علمی استاد دهخدا هستند. دهخدا به غیر از زبان فارسی به زبانهای عربی و فرانسوی هم تسلط داشته و فرهنگ فرانسوی به فارسی او نیز هم اکنون در دست چاپ می باشد. دهخدا علاوه بر این که دانشمند و محقق بزرگی بود مبارز جدی و کوشایی نیز در انقلاب مشروطه محسوب می شد. او مبارزه را نیز از راه نوشتن ادامه می داد و مطالب خود علیه رژیم مستبد قاجار را در روزنامه صور اسرافیل که از روزنامه های پرفروش و مطرح آن زمان بود چاپ می کرد.لغت نامه که بزرگترین و مهمترین اثر دهخدا محسوب می شود ۴۵ تا ۵۰ سال از وقت دهخدا را گرفت. یعنی سالها بیش از آنچه که حکیم ابوالقاسم فردوسی صرف شاهنامه خود کرد. لغت نامه نه تنها گنجینه ای گرانبها برای زبان فارسی است، بلکه معانی و تفسیرات و شروح تاریخی بسیاری از کلمات عربی را نیز داراست.علی اکبر دهخدا سال ۱۲۹۷ ه.ق ( ۱۲۵۷ خورشیدی) در تهران متولد شد. گر چه اجدادش قزوینی بودند ، ولی پدرش "خان بابا خان" که از ملاکان متوسط قزوین بود ، پیش از ولادت وی از قزوین به تهران آمد و در این شهر اقامت گزید. ده ساله بود که پدرش فوت کرد و فردی به نام میرزا یوسف خان قیم او شد . دو سال بعد میرزا یوسف خان نیز در گذشت و اموال پدر دهخدا به فرزندان یوسف خان رسید.
در آن زمان یکی از فضلای عصر به نام شیخ غلامحسین بروجردی از دوستان خانوادگی دهخدا کار تدریس او را به عهده گرفت و دهخدا تحصیلات قدیمه را در نزد وی آموخت. وی مردی مجرد بود ، و حجره ای در مدرسه حاج شیخ هادی (در خیابان شیخ هادی کنونی) داشت که در آن به تدریس زبان عربی و علوم دینی مشغول بود. استاد دهخدا غالباًاظهار می کرد که هر چه دارد ، در نتیجه تعلیم آن بزرگ مرد بوده است. بعدها که مدرسه سیاسی در تهران افتتاح شد ، دهخدا در آن مدرسه مشغول تحصیل گردید و با مبانی علوم جدید و زبان فرانسه آشنا شد.معلم ادبیات فارسی آن مدرسه محمد حسین فروغی ، موسس روزنامه "تربیت" و پدر ذکاء الملک فروغی بود که گاهی اوقات ، تدریس کلاس ادبیات را به عهده دهخدا می گذاشت. چون منزل دهخدا در جوار منزل مرحوم آیت الله حاج شیخ هادی نجم آبادی بود ؛ وی از این حسن جوار استفاده کامل می برد و با وجود صغر سن مانند اشخاص سالخورده از محضر آن بزگوار بهره مند می گشت. در همین ایام به تحصیل زبان فرانسه پرداخت و پس از درس خواندن در آن مدرسه ، به خدمت وزارت امور خارجه در آمد. سال ۱۲۸۱ شمسی هنگامی که ۲۴ سال داشت ، معاون الدوله غفاری که به وزیر مختاری ایران در کشورهای بالکان منصوب شده بود ، دهخدا را با خود به اروپا برد و استاد حدود دو سال و نیم در اروپا و بیشتر در وین پایتخت اتریش اقامت داشت . وی در آنجا فراگیری زبان فرانسه و معلومات جدید را تکمیل کرد. مراجعت دهخدا به ایران مقارن با آغاز دوران مشروطیت بود. حدود سال ۱۳۲۵ هجری قمری (نهم خرداد ۱۲۸۶ هجری شمسی) با همکاری مرحوم جهانگیرخان و مرحوم قاسم خان ، روزنامه صور اسرافیل را منتشر کرد. این روزنامه از جراید معروف و مهم صدر مشروطیت بود. جذاب ترین قسمت آن روزنامه ستون فکاهی بود که با عنوان "چرند و پرند" به قلم استاد و با امضای "دخو" نوشته می شد. سبک نگارش آن در ادبیات فارسی بی سابقه بود و مکتب جدیدی را در عالم روزنامه نگاری ایران و نثر معاصر پدید آورد. وی مطالب انتقادی و سیاسی را با روش فکاهی طی مقالات خود در آن زمان منتشر می کرد. پس از تعطیلی مجلس شورای ملی در دوره محمد علی شاه ، آزادیخواهان ناچار از کشور خارج شدند. دهخدا نیز به استانبول و از آنجا به اروپا رفت.وی در پاریس با علامه قزوینی معاشر بود. سپس به سوئیس رفت و در "ایوردن" سوئیس نیز سه شماره از "صوراسرافیل" را به کمک میرزا ابوالحسن خان پیرنما (معاضد الدوله) منتشر کرد. آنگاه دوباره به استانبول رفته و در سال ۱۳۲۷ هجری قمری با مساعدت جمعی از ایرانیان مقیم ترکیه ، روزنامه "سروش" را به زبان فارسی منتشرکرد. در دوران جنگ جهانی اول - که از سال ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸ میلادی به طول انجامید - دهخدا در یکی از روستاهای چهارمحال بختیاری منزوی بود و پس از جنگ به تهران باز گشت ؛ از کارهای سیاسی کناره گرفت و به خدمات علمی و ادبی و فرهنگی مشغول شد. مدتی ریاست دفتر ( وزارت معارف ، ریاست تفتیش وزارت عدلیه ، ریاست مدرسه علوم سیاسی و سپس ریاست مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی تهران به او محول گردید ، تا این که سه چهار روز قبل از شهریور ۱۳۲۰ و خلع سلطنت رضاخان ، از ریاست آنجا معزول شد و از آن زمان تا پایان حیاتش بیشتر به مطالعه و تحقیق و تحریر مصنفات گرانبهای خویش مشغول بود.دهخدا گاه برای تفنن ، شعر نیز می سرود ؛ اما شاعری حرفه اصلی او نبود. منظومه های معدودی از او توسط دکتر محمد معین گرد آوری شده است. دکتر محمد معین ، اشعار دهخدا را به دو دسته تقسیم می کند که عبارتست از : نخست ، اشعاری که به سبک متقدمان سروده است و بعضی از آنها دارای جزالت (فصاحت) و استحکامی است که تشخیص آنها از گفته های شعرای قدیم دشوار می نماید. دوم : اشعاری است که در آنها تجدد ادبی به کار رفته است. بسیاری از ادیبان معاصر ، مسمط "یادآر ز شمع مرده یار آر" دهخدا را نخستین نمونه شعر نو به شمار می آورند. دهخدا شعر "یاد آر ز شمع مرده یاد آر" را در یادبود میرزا جهانگیر خان شیرازی ، مدیر روزنامه صور اسرافیل سروده است.
لغت نامه دهخدا
همان گونه که پیداست ، لغت نامه مهم ترین و اساسی ترین اثر دهخدا - حتی مهمترین اثر نویسندگی معاصر است و بیشتر شهرت و احترامی که دهخدا داراست ، به خاطر لغت نامه ی اوست. بنا به باور بسیاری ، چنین کار بزرگ و چنین سرمایه گذاری عظیمی را برای زبان فارسی ، به غیر از دهخدا تنها فردوسی انجام داده بود. تالیف لغت نامه دهخدا تاثیر بزرگی در پایداری و جاودانگی زبان فارسی گذاشت. امروز در ایران به هر کتابخانه ای که برویم از میزان مراجعاتی که به لغت نامه می شود و در جستجوی معنای کلمه یا مطلبی علمی ، مجلدات لغت نامه دهخدا را ورق می زنند ، می توانیم به راحتی ارزش و اهمیت این کتاب را درک کنیم .همه لغات فارسی و محلی ، نام شهرها و روستاها و کلمات علمی و شاخص ، حتی لغات عربی را می توان در لغت نامه دهخدا یافت. در جلوی هر کلمه ، معنای لغوی آن ، موارد استعمال ، طرز تلفظ صحیح ، اشعاری در رابطه با آن و بسیاری اطلاعات دیگر درباره لغت قرار دارد. لغت نامه دهخدا هم دایرهٔ المعارف است و هم کتاب مرجع علوم گوناگون و هم لغت نامه. وجود این کتاب در هر خانه یا کتابخانه یا جای دیگری نعمتی بزرگ محسوب می شود. لغت نامه ای که دهخدا پنجاه سال ، یعنی بیشتر عمر خود را صرف آن کرد ، از پایه سه چهار میلیون فیشی بنیان یافته است که دهخدا شب و روز به جمع آوری آنها مشغول بوده است. به گفته خود او و نزدیکانش ، وی هیچ روزی از کار فیش برداری برای لغت نامه غافل نشد مگر دو روز به خاطر فوت مادرش و دو روز به خاطر بیماری سختی که داشت.
فکر ایجاد لغت نامه ای جامع که هم معنای تمام لغات فارسی را داشته باشد و هم اطلاعات لازم درباره همه چیز را به خواننده بدهد ، از همان زمان که دهخدا در یکی از قرای چهار محال بختیاری منزوی بود به ذهنش خطور کرده بود. آن طور که آگاهان نوشته اند ، وی چند میلیون فیش از روی متون معتبر استادان نظم و نثر فارسی و عربی ، لغت نامه های چاپی و خطی ، کتب تاریخ و جغرافیا ، طب ، ریاضی ، هندسه ، هیات ، حکمت ، کلام ، فقه و ... فراهم آورده بود. البته نقل می کنند که او بیشتر یادداشت ها را از ذهن خود می نوشته است . خود وی در یکی از یادداشتهای پراکنده اش برای لغت نامه می نویسد: « همه لغات فارسی زبانان تا کنون احیا و در جایی جمع آوری نشده و چه بسا لغات زیادی است که در کتب دیگر ، خصوصا در اشعار آمده است که ما آنها را در اینجا نقل کرده ایم. ولی از سوی دیگر هزاران لغت فارسی و غیر فارسی در تداول به کار می رود که تاکنون کسی آنها را گرد نیاورده یا اگر گرد آورده به چاپ نرسانیده است. ما بسیاری از این لغات را به تدریج از حافظه ، نقل و سپس آنها را الفبایی کرده ایم ؛ ولی باید دانست که برای به خاطر آوردن چندین هزار کلمه و الفبایی کردن آن عمر هفت کرکس می باید... و این کار به هیچ فصل و قطعی ، بیرون از بیماری صعب چند روزه و دو روز رحلت مادرم - رحمه الله علیها- تعطیل نشد و به جز اتلاف دقایقی چند برای ضروریات حیات در روز ، می توانم گفت که بسیار شبها نیز ، در خواب و میان نوم و یقظه در این کار بودم . چه بارها که در شب از بستر بر می خاستم و پلیته می کردم و چیز می نوشتم.» دهخدا در سال ۱۳۲۴ هجری شمسی میلیونها فیشی را که در تهیه لغت نامه فراهم کرده بود ، توسط مجلس شورای ملی به ملت ایران هدیه کرد و مجلس نیز قانونی را تصویب کرد که این میراث عظیم چاپ شود و موسسه ای نیز به نام لغت نامه دهخدا برای مدیریت کار چاپ لغت نامه و ادامه راه دهخدا تاسیس شود. مدتی بعد از تصویب طرح چاپ لغت نامه در مجلس شورای ملی ، دهخدا فوت کرد . از آن زمان به بعد کار هماهنگی و مدیریت لغت نامه به وصیت خود دهخدا بر عهده دکتر محمد معین گذارده شد. او که خود فردی فرهیخته بود و در ادبیات فارسی تبحر فراوان داشت - و کتاب فرهنگ فارسی شش جلدی معین از آثار گرانبهای اوست - به خوبی از عهده ادامه این کار خطیر برآمد. پس از فوت دکتر معین نیز این کار به وسیله دکتر سید جعفر شهیدی و دکتر دبیر سیاقی و دیگران دنبال شد و به پایان رسید.
تا زمانی که دهخدا زنده بود چهار هزار و دویست صفحه از لغت نامه تهیه شده بود ؛ در حالی که لغت نامه ای که امروز وجود دارد در پنجاه جلد و بیست و شش هزار صفحه به چاپ رسیده است. هم چنین به تازگی سی.دی لغت نامه دهخدا نیز توسط موسسه دهخدا که زیر مجموعه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران است ، تولید و عرضه شده است. به علت ارزش فرهنگی و علمی لغت نامه و نقش خطیر آن در زبان فارسی ، از تولید و عرضه سی.دی یا کتاب لغت نامه دهخدا توسط شرکت ها و اداره های دیگر جلوگیری می شود. همچنین به تازگی مجلس در حال بررسی این طرح است که کتاب لغت نامه را از قانون حقوق مصنفان مجزا نگه دارد ؛ زیرا بر اساس این قانون ، هر کتابی پس از گذشتن سی سال از زمان چاپش ، قابل چاپ شدن توسط هر چاپخانه ای است. اما به خاطر وضعیت خاص لغت نامه دهخدا قرار است قانونی تصویب شود که بر اساس آن به جز موسسه دهخدا ، هیچ موسسه دیگری نتواند دست به تولید و توزیع کتاب یا سی. دی لغت نامه دهخدا بزند.
سایر آثار دهخدا
دهخدا به غیر از لغت نامه - که بزرگترین و پرارزش ترین اثر دهخدا است - کتاب های دیگری را نیز تالیف کرده است که با ارزش ترین آنها پس از لغت نامه کتاب "امثال و حکم" است. کتاب امثال و حکم کتابی است که در آن همه ضرب المثل ها ، حکمت ها ، آیات قرآن ، اشعار ، اخبار و احادیثی که در زبان فارسی مصطلح است ، جمع آوری شده اند. دهخدا خود نقل می کرد که در کودکی شبی بالای بام خوابیده بود و به یکی از مثلهای متداول در زبان فارسی می اندیشید ، از اسم "مثل" آگاه نبود ، همین قدر درک می کرد که جمله از نوع کلمات و لغات معمول نیست ، قلم برداشت و چند تا از آن نوع یادداشت کرد. این نخستین قدمی بود که وی در راه تدوین امثال و لغات پارسی برداشت.

بیوگرافی دهخدا- قسمت اول

مشاهدۀ تمام مطالب شمارۀ اول ماهنامۀ آوانگارد - مورخ 15 مرداد 1388